
LPG dispenseri kütle satmaz, hacim satar. Sıvı LPG'nin 5 derecedeki bir litresi ile 35 derecedeki bir litresi aynı miktarda ürün içermez, çünkü LPG ısındıkça genleşir. Sıcak bir öğleden sonra ekranda görünen litre, sabahki litreden daha az enerji taşır. Bu farkı kapatan sistem, kısaca ATC olarak anılan otomatik sıcaklık kompanzasyonudur. İstasyon işletmecisi açısından hem yasal bir zorunluluk hem de her gün kâr marjını sessizce etkileyen bir ayrıntıdır.
LPG basınç altında sıvı halde depolanır ve bu halde teslim edilir. Sıvılar sıcaklıkla genleşir, LPG ise su veya motorinden belirgin şekilde daha fazla genleşir. Yer altındaki depolama tankı ile güneş altındaki hortum arasında ürünün sıcaklığı birkaç derece rahatlıkla değişir. Dispenserin içindeki sayaç ise o anda içinden geçen hacmi sayar; müşterinin referans sıcaklıkta alacağı hacmi değil.
Kompanzasyon olmadığında iki yönlü bir risk doğar. Sıcak havada müşteri genleşmiş ürüne para öder ve ekranda yazandan daha az enerji alır. Soğuk havada ise istasyon daha yoğun ürün teslim eder ve her dolumda marjından kaybeder. Yakıtın litreyle satıldığı ve ölçümün kanunla denetlendiği bir piyasada ikisi de kabul edilebilir değildir.
ATC cihazı, teslim noktasındaki ürün sıcaklığını ölçer ve ölçülen hacmi referans sıcaklığa göre düzeltir. Dispenser de sayacın ham okumasını değil, düzeltilmiş miktarı ekranda gösterir. 2A Mühendislik'in sunduğu LPG dispenserlerinde ATC probu, sıcaklıkta 0,0001 derecelik değişimi algılayabilen mikroçip sensörle çalışır ve düzeltme, elektronik ünitede kayıtlı yoğunluk ayarına göre uygulanır.
Sistemin kurulumunda üç nokta önemlidir:
Doğru yapılandırılmış bir dispenser, ATC kapalı konumdayken satış yapmaz. Sistem kapatıldığında cihaz durmalı, düzeltilmemiş hacmi sessizce teslim etmemelidir.
İşletmeciler bazen ATC'si olan bir dispenserin otomatik olarak doğru ölçtüğünü varsayar. İki konu ilişkilidir ama ayrıdır. ATC yalnızca sıcaklığı düzeltir. Hacmin ne kadar hassas sayıldığını belirleyen ise dispenserin içindeki mekanik sayaçtır, yani prima metredir. Bu iş için üretilmiş dört pistonlu bir prima metre, geliştirilmiş manyetik sistemle çalışır ve ölçüm hassasiyeti yüzde 0,5 civarındadır. Sayacın OIML R117 belgesini taşıması gerekir.
Zamanla mekanik aşınma, üründeki kirlilik ya da pulser mili kaynaklı bir sorun sayacı ilk günkü hassasiyetinden uzaklaştırır. ATC bu sapmayı telafi edemez, çünkü varlığından haberi yoktur. Bu yüzden sayacın kendi doğruluğu, belirli aralıklarla bir referans cihazla, yani LPG mastermetre ile karşılaştırılmalıdır. Uygulamada önerilen, dispenser hassasiyetinin standart servis periyodu içinde yılda iki kez kontrol edilmesi, mastermetrenin ise yılda bir kez akredite bir kuruluşta kalibre edilmesidir.
Dispenser mastermetre ile karşılaştırılırken sıcaklık etkisinin devre dışı bırakılması gerekir, aksi halde ölçülen şey cihaz değil hava olur. İki pratik kural vardır:
Test genellikle iki akış noktasında yapılır; yaygın uygulamada maksimum akışta toplam 50 litre, minimum akışta toplam 20 litre üzerinden hesaplanır ve sonuç yasal sınırlarla karşılaştırılır. Sapma sınırların dışındaysa düzeltme ATC üzerinden değil, prima metrenin kalibrasyon ayar bölümünden yapılır.
ATC şikâyetlerinin çoğu cihazın kendisinden kaynaklanmaz. Tekrar eden sebepler daha basittir:
ATC istasyon için isteğe bağlı bir konfor özelliği değildir. Tüketiciyi genleşmeye para ödemekten, işletmeciyi faturaladığından fazla ürün vermekten korur ve denetimlerde incelenen yasal ölçüm sisteminin parçasıdır. Etkili olması ise daha geniş bir ölçüm disiplininin parçası olmasına bağlıdır: doğru mühürlenmiş bir ATC, yılda iki kez mastermetre ile doğrulanan bir sayaç ve yılda bir kez akredite kuruluşta kalibre edilen bir mastermetre.
2A Mühendislik; LPG dispenserlerini, mastermetreleri ve bu zincirde kullanılan diğer istasyon ekipmanlarını, sahada doğrulama yapan servis ağıyla birlikte sunar.
ATC'nin yalnızca teknik bir ayrıntı değil, ölçüm sisteminin yasal parçası olduğunu gösteren en iyi yer denetimlerdir. Devreye alma sırasında ve sonraki kontrollerde şu başlıklar sorulur: probun ürün sıcaklığını ölçecek şekilde konumlandırılmış olması, prob ile elektronik ünite arasındaki bağlantının mühürlü olması, yoğunluk ayarının satılan ürüne uygun girilmiş olması ve ATC kapalıyken satışın engellenmiş olması.
İşletmeci tarafında tutulması gereken kayıt da sadedir. Her doğrulama sonrası test tarihi, kullanılan mastermetrenin seri numarası, ölçülen sapma ve yapılan ayar yazılı olarak saklanmalıdır. Bu kayıt hem bir sonraki servis için referans olur hem de denetimde sistemin düzenli takip edildiğini gösterir. Mühür numaralarının fotoğrafla kayıt altına alınması, sonradan çıkabilecek tartışmaları baştan bitirir.
Bir ayrıntı daha: dispenserin elektronik ünitesinde yapılan her yazılım veya ayar müdahalesi, ATC tarafını da etkileyebilir. Elektronik kart değişimi ya da yazılım güncellemesi sonrasında sistemin yeniden doğrulanması, sonradan fark edilen sapmaların önüne geçer.
Akan miktarı değil, sayılan miktarı değiştirir. Sistem, ölçülen hacmi referans sıcaklığa göre düzeltir; böylece müşteri yazın da kışın da karşılaştırılabilir miktarda ürün alır.
Hayır. Doğru yapılandırılmış bir sistemde ATC kapalı konumdayken satış yapılamaz; prob ve bağlantısı da mühürlü olmalıdır.
Standart servis periyodu içinde yılda iki kez kontrol edilmesi önerilir. Bu kontrolde kullanılan mastermetrenin de yılda bir kez akredite bir kuruluşta kalibre edilmesi gerekir.
Hayır. ATC yalnızca sıcaklığı düzeltir. Sayaçtaki mekanik aşınma ayrı bir hata kaynağıdır ve ancak referans bir mastermetre ile karşılaştırılarak tespit edilir.
İşlem yetkili servis personeli tarafından, dispenserin çevresi güvenlik çemberiyle izole edilerek yapılır; çünkü test sırasında canlı ürün transferi söz konusudur.